Misterium Światła i Ciemności

Tego dnia z Lublina wyruszył pierwszy transport Żydów do obozu zagłady w Bełżcu – miejsca, które stało się jednym z głównych ośrodków masowej zagłady w czasie II wojny światowej. Transport liczył około 1,4–1,6 tysiąca osób i był początkiem deportacji, które w kolejnych miesiącach objęły dziesiątki tysięcy mieszkańców Lublina oraz innych miast regionu. Już w pierwszym miesiącu działania operacji do Bełżca wywieziono około 28 tysięcy Żydów z Lublina. Akcja „Reinhardt” była częścią realizowanego przez nazistowskie Niemcy planu tzw. „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”. Jej realizacją kierował dowódca SS i policji w dystrykcie lubelskim Odilo Globocnik, a głównymi miejscami zagłady stały się obóz zagłady w Bełżcu, obóz zagłady w Sobiborze oraz obóz zagłady w Treblince. W trakcie operacji, trwającej od marca 1942 do listopada 1943 roku, zamordowano około dwóch milionów Żydów z terenów okupowanej Polski i innych krajów Europy.

Pamięć o nieistniejącym mieście

Od wielu lat w rocznicę tych tragicznych wydarzeń mieszkańcy Lublina spotykają się, aby wspólnie oddać hołd ofiarom. Organizatorem działań upamiętniających jest Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”, który poprzez inicjatywy artystyczne i edukacyjne przypomina o losie żydowskich mieszkańców miasta.

Najważniejszą formą upamiętnienia jest coroczne „Misterium Światła i Ciemności”, odbywające się po zmroku w Bramie Grodzkiej w Lublinie. Wydarzenie rozpoczyna się od odczytania nazwisk przedwojennych mieszkańców żydowskiej dzielnicy miasta, którzy – z dużym prawdopodobieństwem – znaleźli się w pierwszym transporcie do Bełżca.

Następnie w przestrzeni dawnego Miasta Żydowskiego gasną wszystkie światła. W ciemności pozostaje tylko jedna lampa – ostatnia ocalała latarnia z dawnej dzielnicy żydowskiej, nazywana symboliczną „Latarnią Pamięci”. Po drugiej stronie Bramy Grodzkiej, na Starym Mieście, światło pozostaje zapalone, a życie toczy się jak zwykle. W ten sposób powstają dwie symboliczne przestrzenie – światła i ciemności. Brama Grodzka staje się na chwilę bramą pomiędzy tymi światami.

Szlak pamięci

Uczestnicy Misterium wchodzą w ciemność dawnej dzielnicy żydowskiej, kierując się ku Latarni Pamięci. W tym miejscu zapalany jest znicz – „Światło Pamięci”, które następnie przekazywane jest z rąk do rąk przez uczestników stojących wzdłuż drogi prowadzącej na dawne miejsce deportacji.

To właśnie tędy prowadzono Żydów na Umschlagplatz – punkt zbiorczy, z którego odjeżdżały transporty do obozów zagłady. Misterium kończy się przy instalacji „Nie/Pamięć Miejsca” na ulicy Zimnej – symbolicznym miejscu upamiętniającym Zagładę polskich Żydów w ramach Akcji „Reinhardt”.

Program wydarzenia: Misterium Światła i Ciemności – Lublin

• 18.00 – początek Misterium | Brama Grodzka

• 18.30 – przejście „Szlakiem Pamięci” – Latarnia Pamięci, ul. Podwale

• 20.00 – zakończenie Misterium przy instalacji „Nie/Pamięć Miejsca” – ul. Zimna

Obchody nie są jedynie przypomnieniem historycznego wydarzenia. To także próba przywrócenia pamięci o wielowiekowej obecności Żydów w Lublinie oraz o społeczności, która współtworzyła historię miasta, a której świat został brutalnie zniszczony podczas II wojny światowej.