W 84. rocznicę tych wydarzeń pamięć o ofiarach przywołuje coroczne „Misterium Światła i Ciemności”, organizowane przez Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”. Getto na Podzamczu w Lublinie było jednym z pierwszych dużych gett utworzonych przez niemieckie władze okupacyjne w Polsce. Powstało w marcu 1941 roku na terenie dawnej dzielnicy żydowskiej, która przez stulecia stanowiła ważne centrum życia religijnego i kulturalnego polskich Żydów. W przedwojennym Lublinie mieszkało około 40 tysięcy Żydów - niemal jedna trzecia mieszkańców miasta.
Rok później rozpoczęła się jego likwidacja. Akcja deportacyjna trwała niemal miesiąc – od nocy z 16 na 17 marca do 14 kwietnia 1942 roku. W tym czasie blisko 28 tysięcy ludzi zostało wywiezionych do obozu zagłady w Bełżcu, gdzie większość z nich została zamordowana w komorach gazowych niemal natychmiast po przybyciu.
Plan masowej eksterminacji
Likwidacja lubelskiego getta była początkiem szeroko zakrojonej operacji „Reinhardt”, której celem była biologiczna zagłada Żydów zamieszkujących obszar Generalnego Gubernatorstwa. Sztab tej operacji mieścił się właśnie w Lublinie. Kierował nią Odilo Globocnik, dowódca SS i policji w dystrykcie lubelskim. Z czasem plan eksterminacji został rozszerzony na Żydów z całej Europy. Niemcy używali wobec tego ludobójczego projektu eufemistycznego określenia „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”.
Główne ośrodki natychmiastowej śmierci powstały na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Były to obozy zagłady w Sobiborze i Bełżcu w dystrykcie lubelskim oraz obóz zagłady w Treblince w dystrykcie warszawskim. Szczególnym miejscem był również KL Lublin (Majdanek), gdzie oprócz więźniów żydowskich przetrzymywano także Polaków i przedstawicieli innych narodowości. W obozie tym eksterminacja odbywała się zarówno poprzez skrajnie ciężką pracę i wyniszczenie organizmu, jak i – w latach 1942–1943 – w komorach gazowych.
Historycy szacują, że od marca 1942 roku do listopada 1943 roku w ramach akcji „Reinhardt” zamordowano około dwóch milionów ludzi. Ginęli podczas likwidacji gett, w transportach deportacyjnych lub w obozach zagłady. W samych obozach w Bełżcu, Sobiborze i na Majdanku zamordowano około 700 tysięcy Żydów.
Lublin – centrum operacji
Lublin pełnił kluczową rolę w organizacji całej operacji. W budynku dzisiejszego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, w Collegium Iuridicum przy ulicy Spokojnej, mieścił się sztab akcji oraz gabinet Globocnika. Niedaleko znajdowała się jego prywatna willa.
Z kolei w budynku obecnej Biblioteki Uniwersyteckiej KUL przy ulicy Chopina urządzono magazyny, w których przechowywano zrabowane mienie żydowskich mieszkańców miasta. Były to tysiące przedmiotów codziennego użytku, ubrań, biżuterii czy dzieł sztuki - świadectwo rabunku towarzyszącego ludobójstwu. Co roku rocznica rozpoczęcia likwidacji getta jest upamiętniana w przestrzeni dawnej dzielnicy żydowskiej. Od ponad dwóch dekad główną formą pamięci jest „Misterium Światła i Ciemności”, odbywające się po zmroku w Brama Grodzka w Lublinie.
Uroczystość rozpoczyna się od odczytania nazwisk przedwojennych mieszkańców dzielnicy żydowskiej, którzy z dużym prawdopodobieństwem znaleźli się w pierwszym transporcie do Bełżca. Następnie w przestrzeni, gdzie przed wojną tętniło życie żydowskiego miasta, gasną wszystkie światła. W ciemności pozostaje tylko jedna latarnia - ostatnia ocalała lampa z dawnej dzielnicy. To symboliczna „Latarnia Pamięci”, przypominająca o świecie, który zniknął.
Początek tegorocznych obchodów tej tragicznej rocznicy, w poniedziałek 16 marca, rozpocznie się o godz. 18 przy ośrodku Brama Grodzka - Teatr NN. Wydarzenie ma nie tylko wymiar symboliczny, ale także edukacyjny. Przypomina o losie tysięcy mieszkańców Lublina i o dzielnicy, która przez stulecia współtworzyła historię miasta, a w czasie II wojny światowej została niemal całkowicie zniszczona.
(obraz) |
