Data ta nie jest przypadkowa - upamiętnia rocznicę tragicznej śmierci rodziny Ulmów z Markowej, zamordowanej przez Niemców w 1944 roku wraz z ukrywanymi Żydami.

Pamięć o heroizmie i ofierze

Dzisiejsze uroczystości, które odbyły się w Lublinie, są wyrazem hołdu dla tysięcy Polaków, którzy w obliczu terroru niemieckiego zdecydowali się ratować bliźnich. W okupowanej Polsce za pomoc Żydom groziła kara śmierci - nie tylko dla osoby pomagającej, ale często także dla jej rodziny, a nawet całej społeczności. Mimo to wielu podejmowało to ryzyko. Szacuje się, że dzięki ich postawie uratowano dziesiątki tysięcy istnień, choć około tysiąca osób zapłaciło za pomoc najwyższą cenę.

Symbolem tej ofiary pozostaje rodzina Ulmów - Wiktoria i Józef oraz ich siedmioro dzieci - którzy zostali zamordowani za ukrywanie Żydów z rodzin Goldmanów, Didnerów i Grünfeldów. Ich historia, choć miała zostać zapomniana, stała się świadectwem moralnego zwycięstwa nad totalitaryzmem.

Centralne obchody w Lublinie rozpoczęły się Mszą Świętą w archikatedrze. Na początku liturgii ks. prał. Adam Lewandowski podkreślił, że fundamentem działań Polaków w czasie okupacji była bezinteresowna służba oraz realizacja miłosiernej miłości Boga w codziennym życiu.

W homilii ks. Bogusław Suszyło zwrócił uwagę na potrzebę głębokiej refleksji nad autentycznością wiary:
- Kluczowym motywem jest tu idea chrześcijańskiego poświęcenia, zilustrowana tragizmem losów tych, którzy niosąc pomoc, sami dzielą los potrzebujących. Ostatecznym celem jest zachęta do naśladowania Jezusa, które objawia się w gotowości do współcierpienia z innymi - mówił duchowny.

Podczas uroczystości podkreślano, że postawa Ulmów pozostaje wzorem odwagi, solidarności i człowieczeństwa, które potrafią zwyciężyć strach.

"Oddajemy sprawiedliwość sprawiedliwym"

Dziś Ulmowie są uznawani za wzór postawy, w której wartości takie jak solidarność, odwaga i człowieczeństwo okazują się silniejsze niż strach.
- To jest dzień, w którym oddajemy sprawiedliwość tym, którzy za swoją sprawiedliwość zapłacili cenę życia albo bardzo wysoką cenę obawy o swoje życie i swoich bliskich, tylko dlatego, że potraktowali serio przykazanie miłości bliźniego - zaznaczył przedstawiciel Instytutu Pamięci Narodowej w Lublinie Radosław Brzózka.

Podkreślił również, że choć w zamierzeniu okupanta ich historia miała zniknąć, dziś Ulmowie - od 2023 roku błogosławieni Kościoła katolickiego - są wzorem życia rodzinnego i społecznego oraz świadectwem wartości ważniejszych niż własne bezpieczeństwo.

Wciąż jednak nie znamy pełnej skali pomocy udzielanej Żydom przez Polaków w czasie II wojny światowej. Badania historyków trwają, a kolejne historie wychodzą na światło dzienne, często dzięki pamięci lokalnych społeczności i pracy Instytutu Pamięci Narodowej.

- Jeśli chcemy poznać skalę pomocy Polaków, musimy przyznać, że badania dalej trwają. W samym dystrykcie lubelskim możemy dziś wskazać około 200 osób zaangażowanych w ratowanie Żydów. Jednym z najnowszych odkryć jest historia rodziny Pochwatków, zamordowanej przez Niemców w 1943 roku za ukrywanie jedenastu Żydów. Ich dramat przez lata pozostawał w pamięci lokalnej społeczności, mimo że okupanci starali się zatrzeć wszelkie ślady zbrodni. Niemcy zabili ich w okrutny sposób. Zarówno ojca tej rodziny, jak też żonę i dwie jego córki, z czego jedna córka najstarsza była w zaawansowanej ciąży, w dziewiątym miesiącu - zaznaczył dr Robert Derewenda, dyrektor IPN w Lublinie.

Zakony w służbie życia

Szczególną rolę w ratowaniu Żydów odegrały także zgromadzenia zakonne i duchowni, którzy organizowali pomoc, często ukrywając dzieci w sierocińcach i klasztorach. Była to działalność wyjątkowo niebezpieczna, traktowana przez okupanta jako akt oporu.

Jedną z takich postaci była bł. Marta Wołowska - zakonnica pochodząca z Lublina, która ratowała żydowskie dzieci. Została aresztowana przez Gestapo i rozstrzelana w 1942 roku. Jak podkreśla ks. Krzysztof Kwiatkowski, była osobą o ogromnym sercu i oddaniu:

– To jest jedyna błogosławiona, czyli wyniesiona na ołtarze przez Kościół, która urodziła się w Lublinie. Gdy miała 13 lat, zmarła jej matka. Jej dom odwiedzało wielu wybitnych krzewicieli polskiego życia religijnego, np. bł. Honorat Koźmiński, założyciel wielu zakonów bezhabitowych. Wstąpiła do zakonu niepokalanek. Jej życie zakonne przypadło na trudne okresy. Między innymi większość swego życia spędziła na Wołyniu, gdzie założyła dom dla sierot. Jako przełożona takiego domu na Białorusi została aresztowana między innymi dlatego, że ratowała Żydów, między innymi dlatego, że po prostu miała otwarte serce. Żydzi sami upominali się o nią, nazywając ją swoją matką. Musiała mieć bardzo matczyne podejście do wielu ludzi. Aresztowana przez Gestapo w grudniu 1942 roku, została rozstrzelana na terenie dzisiejszej Białorusi - mówi ks. dr Krzysztof Kwiatkowski, proboszcz parafii archikatedralnej w Lublinie. Błogosławiona parafianka jest uhonorowana przez archikatedrę - wewnątrz katedry w bocznej kaplicy został powieszony portret upamiętniający heroiczną bł. s. Martę Wołowską. Dziś jej postać jest jednym z symboli tego dnia, a przedstawiciele władz i mieszkańcy Lublina składają kwiaty przy jej wizerunku w archikatedrze.

Znaczenie święta

Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów został ustanowiony w 2018 roku z inicjatywy Andrzeja Dudy. Jego celem jest nie tylko oddanie hołdu bohaterom, ale także budowanie świadomości historycznej i przypominanie o wartościach, które w najtrudniejszych czasach zwyciężały strach. Dzisiejsze obchody to nie tylko wspomnienie tragicznych wydarzeń sprzed lat. To także ważne przesłanie dla współczesnych - odpowiedzialności za drugiego człowieka, odwadze w obliczu zagrożenia oraz o tym, że nawet w najciemniejszych czasach możliwe jest zachowanie człowieczeństwa.